www.mamboteam.com
 
Strona główna
poniedziałek, 30 listopad 2020
 
 
TCZEW. MAŁGORZATA KRUK. Historia siedziby Fabryki Sztuk Drukuj E-mail
niedziela, 13 sierpień 2017

KULTURA PEŁNĄ PARĄ

Wystawy historyczne, etnograficzne, sztuki współczesnej, spotkania z ludźmi, którzy zarażają swoją pasją, sesje i konferencje naukowe, wieczory poetyckie, recitale, konkursy, jarmarki staroci, inscenizacje historyczne, warsztaty artystyczne… – i jeszcze można długo by wymieniać szerokie spektrum działania placówki kulturalnej w Tczewie, która funkcjonuje pod nazwą FABRYKA SZTUK. Szczegółowe opisywanie wszystkich rodzajów sztuki, które udomowiły się w tym miejscu, czyli przy ul. 30 Stycznia nr 4, byłoby na pewno ciekawym zadaniem, z którego jednakże zrezygnuję na poczet pierwszego członu nazwy wspomnianej instytucji.

Dlaczego fabryka, a nie „centrum”, „galeria” czy „dom”? – z takimi pytaniami spotykamy się niejednokrotnie my, pracownicy Fabryki Sztuk, a zwłaszcza zadają je turyści. W odpowiedzi snujemy opowieść, jak to onegdaj bywało.

Pod koniec XIX wieku Emil Kelch – właściciel założonej przez ojca Fabryki Wyrobów Metalowych przenosi swój zakład ze Starego Miasta na dawne przedmieście, czyli do nowych budynków przy ul. Starogardzkiej, obecnej 30 Stycznia 4. Zabiega o rozwój fabryki. Rozbudowany z jego inicjatywy okazały kompleks budynków zawiera dobrze wyposażony mechanizm produkcyjny z kotłownią, szopą, stolarnią, mieszkaniami i toaletą.


Po pierwszej wojnie światowej następuje zmiana formy własności, związana z odzyskaniem przez Polskę niepodległości i tym samym powrotem Tczewa do Macierzy w 1920 roku. Kelch nie jest już właścicielem opisywanej fabryki. Przechodzi ona w polskie ręce i kontynuuje działalność jako Towarzystwo Akcyjne Arkona. Wytwórnia Wyrobów Metalowych. Produkuje tarki do prania, konwie do mleka, wiadra do dojenia, łopatki do śmieci, skrzynie i łopatki do węgla, wycieraczki do nóg, czerpaki do paszy, miednice, skrzynie do piwa butelkowego, czerpaki do gnoju, czerpaki do paszy, wanienki, wanienki do moczenia nóg, wanny do prania, wanny do kąpania dzieci, wanny nasiadówki, kotły do gotowania bielizny, beczki, puszki do farb, puszki do karmelków, polewaczki, a nawet… klozety pokojowe. Co ciekawe, w Arkonie powstaje pierwszy w Polsce wóz do nieczystości, wykonany według niemieckiego projektu. Swego czasu fabryka zatrudnia nawet 300 pracowników.

Zupełnie inna i tragiczna jest historia tego miejsca w okresie drugiej wojny światowej. W latach 1939-1942 istnieje tu obóz przejściowy dla Polaków, wysiedlonych przez Niemców, a po jego likwidacji – zakład produkujący sprzęt na potrzeby niemieckiej armii, a dokładniej wyposażenie dla lotnictwa: sprzęt radiolokacyjny, aparaty podsłuchowe oraz sprzęt optyczny. Z okresu okupacji należy odnotować tragiczne wydarzenie. 23 stycznia 1940 roku w fabryce wybucha pożar, w wyniku którego spłonęło kilka samochodów. Znajdują się one w dawnej Arkonie, ponieważ w jednej z hal niemiecka poczta urządziła warsztat samochodowy oraz garaże. W celu ułatwienia uruchamiania samochodów nad ranem do hali wstawiano koksowniki, których zadaniem było ich ogrzewanie, co więcej składowano beczki z benzyną, a podłoga była wymazana smarem i olejami. W takiej sytuacji nietrudno o pożar. Jednak Niemcy bez żadnego śledztwa uznają Polaków za winnych tego pożaru, który według nich miał być akcją sabotażową. 24 stycznia – to dzień aresztowania i rozstrzelania niewinnych osób. Egzekucja ma miejsce na tzw. świńskim rynku (obecnie teren Straży Pożarnej przy ul. Lecha). Zbrodni dokonują członkowie SS i Selbstschutzu. Ciała trzynastu ofiar wywożą do Lasu Szpęgawskiego. Po wojnie, dokładniej w 1961 roku, niemiecka prokuratura wszczyna postępowanie przeciwko dowódcy SS w Tczewie Walterowi Beckerowi, a po trzech latach śledztwa umarza sprawę. Uznaje, iż Becker nie odpowiada bezpośrednio za śmierć zakładników, gdyż to nie on wydał komendę Ognia!. Ze względu na przedawnienie sprawy niemożliwe okazuje się też sądzenie go za współudział. Dodam, że przy ul. Lecha znajduje się tablica poświęcona pamięci zamordowanych.

Po drugiej wojnie światowej w obiektach przy ówczesnej ulicy 30 Stycznia lokuje się Pomorska Fabryka Gazomierzy, późniejszy PredomMetrix – producent obecnego niemal w każdym polskim domu sprzętu gospodarstwa domowego.

Od 1980 roku pofabryczne obiekty służą kulturze. 13 kwietnia 1984 roku jest dniem inauguracji Muzeum Wisły, Oddziału Centralnego Muzeum Morskiego w Gdańsku. Osoba, która na trwałe zapisuje się w historię tego miejsca, to Roman Klim, człowiek-orkiestra, miłośnik regionu i doskonały muzealnik. Dziś przypomina o Nim tablica pamiątkowa, umieszczona na jednej ze ścian opisywanych obiektów. Muzeum tętni życiem, ale… stan techniczny jego siedziby z biegiem lat pozostawia wiele do życzenia. W 2004 roku, ze względu na postępującą degradację, obiekty przejmuje Miasto Tczew. Dzięki unijnym funduszom budynki zostają odrestaurowane w ramach projektu Centrum Wystawienniczo-Regionalne Dolnej Wisły w Tczewie. Po generalnym remoncie 22 lutego 2007 roku następuje otwarcie Centrum Wystawienniczo-Regionalnego Dolnej Wisły w Tczewie. I tak działamy do dziś, pod nazwą Fabryka Sztuk, a naszym sąsiadem jest Muzeum Wisły.

Z historią pofabrycznych obiektów można zapoznać się na plenerowej wystawie Od Fabryki Kelcha do Fabryki Sztuk, której komisarzem jest moja koleżanka z sąsiedniego pokoju – Marta Baranowska.

Małgorzata Kruk/Fabryka Sztuk

Tekst jest rozszerzoną wersją artykułu mojego autorstwa, który ukazał się w „Panoramie Miasta”, 2017, nr 4/308, s. 18 (W zabytkowych murach Fabryki Sztuk).

Na podstawie:

filmu okolicznościowego z okazji 10-lecia Fabryki Sztuk, realizacja: Marcin Chełstowski,

materiałów z Forum „Dawny Tczew”,

niepublikowanego opracowania autorstwa Marty Baranowskiej,

Zieliński Przemysław, Mord na świńskim rynku. Sprawców nigdy nie ukarano, „Gazeta Tczewska”, 2009 (w tym wypowiedzi Tomasza Rajkowskiego):http://www.tczewska.pl/wiadomosci/5228,mord-na-swinskim-rynku-sprawcow-nigdy-nie-ukarano


Fabryka Kelcha, zbiory Archiwum Zakładowego Urzędu Miejskiego w Tczewie.

Produkty Arkony można oglądać na wystawie 20 lat wolności. Tczew 1920-1939 w Fabryce Sztuk, fot. autora tekstu.

Muzeum Wisły, 1987 rok, fot. Stanisław Zaczyński, zbiory Miejskiej Biblioteki Publicznej w Tczewie.


Budynki podczas remontu, ok. 2004-2006, zbiory Urzędu Miejskiego w Tczewie.


Fabryka Sztuk od strony dziedzińca (fot. 6) i od strony ul. 30 Stycznia 4 (fot. 7), fot. Krzysztof Gierszewski.




 
wstecz   dalej »
 
Top! Top!